صرع یکی از شایعترین اختلالات عصبی است که میلیونها نفر در سراسر جهان را تحت تأثیر قرار میدهد. این بیماری با تشنجهای مکرر و غیرقابلپیشبینی تعریف می شود که چالشهای بسیاری در زندگی روزمره بیمار ایجاد کند. تشخیص صحیح صرع برای مدیریت و درمان آن بسیار مهم است، اما این فرآیند میتواند پیچیده باشد و نیاز به بررسیهای دقیق پزشکی دارد. در این یادداشت به معرفی روتین و روشهای تشخیص صرع خواهیم پرداخت.
صرع چیست؟
قبل از پرداختن به روشهای تشخیصی، بهتر است ابتدا درک کنیم که صرع چیست. صرع یک اختلال مغزی است که در آن فعالیت الکتریکی غیرطبیعی در مغز باعث بروز تشنج میشود. تشنجها میتوانند به شکلهای مختلفی ظاهر شوند، از حرکات غیرارادی بدن گرفته تا از دست دادن هوشیاری یا احساسات عجیبوغریب. همه تشنجها به معنای صرع نیستند؛ گاهی یک تشنج ممکن است به دلیل عواملی مانند تب بالا، کمبود قند خون یا آسیب مغزی رخ دهد. اما اگر تشنجها بهصورت مکرر و بدون دلیل واضحی رخ دهند، پزشک به صرع مشکوک شود.
تشخیص صرع نیازمند تمایز بین تشنجهای مرتبط با صرع و تشنجهای ناشی از سایر عوامل است. از این رو تشخیص قطعی صرع نیازمند پشت سر گذاشتن چند مرحله کلیدی است.
مرحله اول: گرفتن شرح حال
اولین قدم و شاید مهمترین قدم در تشخیص صرع، گرفتن یک شرح حال کامل از بیمار است. در این مرحله پزشک از بیماران و همراهان سؤالاتی درباره علائم، دفعات و نوع تشنجها، عوامل محرک احتمالی (مانند کمبود خواب، استرس یا نورهای چشمکزن)، و همچنین سابقه خانوادگی صرع یا سایر بیماریهای عصبی میپرسد.
چه مواردی در شرح حال به پزشک در رسیدن به تشخیص درست کمک می کند؟
- شرح تشنجها: بیمار یا افرادی که شاهد تشنج بودهاند باید جزئیات دقیقی از آنچه رخ داده ارائه دهند: آیا بیمار هوشیاری خود را حین تشنج از دست داده؟ آیا حرکات غیرارادی در بدن رخ داده؟ تشنج چقدر طول کشیده؟
- سابقه پزشکی: وجود بیماریهایی مانند ضربه مغزی، عفونتهای مغزی، یا مشکلات رشدی میتواند به تشخیص کمک کند.
- داروها و عوامل محیطی: مصرف برخی داروها، مواد مخدر، یا حتی الکل میتواند تشنج ایجاد کند.
- سابقه خانوادگی: صرع گاهی جنبه ژنتیکی دارد، بنابراین دانستن اینکه آیا افراد دیگر در خانواده این بیماری را دارند یا خیر مهم است.
این اطلاعات به پزشک کمک میکند تا تصویر کاملی از وضعیت بیمار داشته باشد و احتمال صرع را بررسی کند.
مرحله دوم: معاینه فیزیکی و عصبی
پس از جمعآوری تاریخچه پزشکی، پزشک معاینه فیزیکی و عصبی انجام میدهد. این معاینه شامل بررسی عملکرد سیستم عصبی، مانند هماهنگی حرکات، قدرت عضلانی، حسها، و رفلکسها است. پزشک همچنین ممکن است وضعیت روانی بیمار، مانند حافظه و توانایی تمرکز، را ارزیابی کند.
این معاینه به پزشک کمک میکند تا هرگونه ناهنجاری در عملکرد مغز یا سیستم عصبی را شناسایی کند. اگرچه این مرحله بهتنهایی نمیتواند تشخیص بیماری صرع را تأیید کند، اما میتواند سرنخهایی درباره علل احتمالی تشنجها ارائه دهد.
مرحله سوم: آزمایشهای تشخیصی
برای تشخیص دقیق صرع، پزشک معمولاً آزمایشهای تخصصی را توصیه میکند. این آزمایشها به شناسایی فعالیت غیرطبیعی مغز و رد سایر علل تشنج کمک میکنند. مهمترین آزمایشهای تشخیصی عبارتاند از:
1. الکتروانسفالوگرافی (EEG)
الکتروانسفالوگرافی یا EEG یکی از مهمترین ابزارها برای تشخیص صرع است. این آزمایش فعالیت الکتریکی مغز را با استفاده از الکترودهایی که روی پوست سر قرار میگیرند، ثبت میکند. EEG میتواند الگوهای غیرطبیعی فعالیت مغزی را که با صرع مرتبط هستند، شناسایی کند.
- EEG چطور انجام می شود؟ بیمار روی تخت دراز میکشد و الکترودهای کوچکی به پوست سر او متصل میشود. این آزمایش معمولاً 20 تا 40 دقیقه طول میکشد در مطب انجام می پذیرد، اما گاهی ممکن است برای چند ساعت یا حتی چند روز در بخشهای بیمارستان همراه با ضبط ویدیویی لحظه به لحظه از بیمار انجام شود.
- EEG چه چیزی نشان میدهد؟ الگوهای خاصی در EEG میتوانند نشاندهنده صرع باشند. بااینحال، EEG طبیعی لزوماً صرع را رد نمیکند، زیرا ممکن است فعالیت غیرطبیعی در زمان ثبت نوار مغز رخ ندهد.
2. تصویربرداری مغزی
تصویربرداری مغزی، مانند امآرآی (MRI) یا سیتی اسکن (CT)، برای بررسی ساختار مغز و شناسایی ناهنجاریهایی مانند تومور، ضایعات، یا ناهنجاریهای عروقی استفاده میشود. این آزمایشها میتوانند علل احتمالی تشنج، مانند آسیبهای مغزی یا مشکلات ساختاری را مشخص کنند.
- MRI: این روش تصاویر دقیقتری از مغز ارائه میدهد و معمولاً برای تشخیص صرع ترجیح داده میشود.
- CT: در مواقع اورژانسی یا زمانی که MRI در دسترس نیست، استفاده میشود.
3. آزمایش خون
آزمایش خون برای بررسی عواملی مانند سطح قند خون، الکترولیتها، یا عفونتهایی که ممکن است باعث تشنج شوند، انجام میشود. هدف اصلی از آزمایش خون، رد کردن سایر علل بروز تشنج همچون تغییرات قندخون، تغییرات در الکترولیتها و ... می باشد.
4. تستهای تخصصی دیگر
در موارد پیچیده، پزشک ممکن است تستهای دیگری مانند SPECT (توموگرافی کامپیوتری انتشار تکفوتون) یا PET (توموگرافی انتشار پوزیترون) را توصیه کند. این تصویربرداریها جریان خون یا متابولیسم مغز را بررسی میکنند و میتوانند به شناسایی ناحیهای از مغز که تشنج از آنجا آغاز میشود، کمک کنند.
مرحله چهارم: تشخیص افتراقی
تشخیص صرع نیازمند رد سایر بیماریهایی است که میتوانند علائمی مشابه تشنج ایجاد کنند. برای مثال، سنکوپ یا غش که به دلیل افت فشار خون رخ میدهد، حملات پانیک که ممکن است با لرزش یا گیجی همراه باشند، تشنجهای غیرصرعی روانزاد که به دلایل روانی ایجاد میشوند، و اختلالات خواب یا میگرن میتوانند با صرع اشتباه گرفته شوند. پزشک با استفاده از اطلاعات جمعآوریشده از شرح حال پزشکی، معاینات و آزمایشها، این بیماریها و مشکلات را از صرع تمایز میدهد.
صرع یک بیماری پیچیده با تظاهرات گوناگون است و تشخیص دقیق این بیماری نیازمند همکاری بیمار، خانواده و تیم پزشکی است. هرچند که تشخیص این بیماری ممکن است با چالشهایی همراه باشد اما پیشرفت هر روزهی علم پزشکی، تشخیص دقیق این بیماری را روز به روز آسانتر می کند. اگر شما یا یکی از عزیزانتان علائم مشکوکی دارید، تردید نکنید و بلافاصله با یک پزشک متخصص مشورت کنید. تشخیص صحیح و زودهنگام اولین قدم به سوی مدیریت موفق این بیماری است.