آشنایی با انواع صرع برای شناسایی بهتر علائم آن اهمیت زیادی دارد. پزشکان بر اساس نحوه شروع فعالیت غیرعادی در مغز و چگونگی بروز تشنج، حملههای صرعی را به دستههای مختلفی تقسیم میکنند. در ادامه به بررسی این انواع میپردازیم:
صرع منتشر (Generalized Epilepsy)
در این نوع صرع، فعالیت غیرطبیعی سلولهای مغزی بهصورت همزمان در تمام نقاط مغز گسترش مییابد. حملات تشنجی منتشر میتوانند به شکلهای گوناگونی ظاهر شوند و علائم متنوعی داشته باشند.
1. تشنج تونیک-کلونیک (Tonic-clonic یا Grand mal):
تشنج تونیک-کلونیک یکی از شدیدترین و شناختهشدهترین انواع تشنجهای منتشر است که معمولاً با از دست دادن ناگهانی هوشیاری آغاز میشود. این نوع حمله دو مرحله دارد:
· مرحله تونیک: در این مرحله، عضلات بدن بهطور ناگهانی و سفت منقبض میشوند و فرد ممکن است دچار تغییر حالت بدن یا اختلال در تنفس شود.
· مرحله کلونیک: پس از انقباض اولیه، عضلات بهصورت متناوب و لرزشی شروع به تکان خوردن میکنند. این حرکات معمولاً چند دقیقه ادامه دارند و پس از آن فرد مبتلا به تدریج به حالت عادی باز میگردد.
در طول این نوع تشنج، ممکن است فرد کنترل ادرار یا مدفوع خود را از دست بدهد. گاز گرفتن زبان و آسیبهای فیزیکی ناشی از افتادن نیز شایع است. پس از پایان حمله، فرد ممکن است دچار گیجی، خستگی شدید یا خوابآلودگی شود و گاهی خاطرهای از آنچه رخ داده، نداشته باشد.
2. تشنج کلونیک (Clonic):
در تشنج کلونیک، انقباضات عضلانی به صورت متناوب و سریع رخ میدهند. این انقباضات معمولاً در بازو، گردن و صورت، درهردو طرف بدن، به طورهمزمان یا به صورت متناوب مشاهده میشوند. در طول حمله، فرد ممکن است بهطور موقت هوشیاری خود را از دست بدهد و حرکات غیرقابلکنترلی را تجربه کند. پس از پایان تشنج، فرد به تدریج به وضعیت طبیعی بازمیگردد، اما معمولاً دچار خستگی، گیجی یا احساس ناتوانی موقت میشود.
3. تشنج تونیک (Tonic):
در تشنج تونیک، عضلات بدن بهطور ناگهانی و شدید منقبض میشوند، که معمولاً منجر به سفتی و خشکی اندامها میشود. این انقباض عضلانی میتواند باعث افتادن ناگهانی فرد شود، که در نتیجه آن خطر آسیبدیدگی، بهویژه ضربه به سر یا اندامها، وجود دارد.
این نوع تشنج اغلب کوتاهمدت است و معمولاً کمتر از یک دقیقه طول میکشد. پس از پایان حمله، فرد به آرامی به وضعیت طبیعی بازمیگردد، اما ممکن است برای مدت کوتاهی احساس گیجی یا ضعف داشته باشد.
4. تشنج میوکلونیک (Myoclonic):
تشنج میوکلونیک با انقباضهای ناگهانی، سریع و غیرارادی عضلات همراه است. این حرکات معمولاً بهصورت کوتاهمدت و تکراری در بخشهای مختلف بدن، بهویژه در دستها، بازوها یا شانهها، و اغلب بهصورت دوطرفه رخ میدهند.
این نوع تشنج بیشتر در کودکان و نوجوانان دیده میشود و اغلب در شرایطی مانند بیدار شدن از خواب یا خستگی شدید بروز میکند. اگرچه تشنجهای میوکلونیک معمولاً خطرناک نیستند، اما در صورت تکرار مداوم ممکن است باعث افتادن ناگهانی یا آسیبدیدگی فیزیکی شوند. این حملات معمولاً بدون از دست دادن هوشیاری اتفاق میافتند و فرد پس از آن به سرعت به حالت طبیعی بازمیگردد.
5. تشنج آتونیک (Atonic):
تشنج آتونیک با از دست رفتن ناگهانی و موقت کنترل عضلات همراه است. در این حالت، عضلات بدن بهطور ناگهانی شل میشوند و فرد ممکن است بهصورت ناگهانی زمین بخورد یا تعادل خود را از دست بدهد، بدون اینکه دچار لرزش یا حرکات شدید شود.
این نوع حمله معمولاً تنها چند ثانیه طول میکشد و بهطور ناگهانی پایان مییابد. پس از آن، فرد به تدریج به وضعیت طبیعی بازمیگردد. این نوع حملات معمولاً خطرناک هستند، زیرا ممکن است فرد بدون هیچ هشداری دچار سقوط شود و آسیب ببیند.
6. تشنج میوکلونیک تونیک کلونیک (Myoclonic-Tonic-Clonic):
این نوع تشنج ترکیبی از سه مرحله مختلف است و معمولاً با شدت بیشتری نسبت به انواع دیگر بروز میکند. حمله با حرکات ناگهانی و سریع عضلات (میوکلونیک) آغاز میشود، سپس وارد مرحله تونیک میشود که در آن عضلات بدن سفت و منقبض میشوند، و در نهایت مرحله کلونیک رخ میدهد که با حرکات لرزشی و متناوب عضلات همراه است.
این نوع تشنج میتواند بهسرعت آغاز شود و به دلیل ترکیب مراحل مختلف، فرد ممکن است آسیبهای فیزیکی جدیتری را تجربه کند. مدت زمان حمله معمولاً چند دقیقه است و پس از آن، فرد دچار خستگی شدید، گیجی و در برخی موارد فراموشی موقت میشود.
7. تشنج ابسانس (Absence):
تشنج ابسانس یکی از انواع صرع منتشر است که بیشتر در کودکان دیده میشود. این نوع حمله معمولاً بسیار کوتاه است،در حد چند ثانیه، و ممکن است آنقدر خفیف باشد که حتی خود فرد متوجه وقوع آن نشود.
در طول حمله، فرد دچار وقفهای ناگهانی در آگاهی میشود. این وقفه ممکن است با علائمی مانند خیره شدن به یک نقطه، پلک زدنهای سریع، ملچملوچ کردن، جویدن لب یا حرکات تکراری ساده همراه باشد. تشنجهای ابسانس معمولاً بدون هشدار شروع میشوند و بهطور ناگهانی پایان مییابند.
پس از پایان حمله، فرد معمولاً بدون سردرگمی یا خستگی، بلافاصله به فعالیت قبلی خود بازمیگردد.
8. تشنج میوکلونیک آتونیک (Myoclonic-Atonic):
این نوع تشنج ترکیبی از دو مرحله است: ابتدا با حرکات ناگهانی و غیرارادی عضلات (میوکلونیک) آغاز میشود و بلافاصله پس از آن، وارد مرحله آتونیک میشود که در آن عضلات بهطور کامل شل شده و فرد ممکن است ناگهانی زمین بخورد.
تشنج میوکلونیک آتونیک معمولاً بدون هشدار قبلی رخ میدهد و به دلیل سقوط ناگهانی، خطر آسیبدیدگی( بهویژه ضربه به سر یا صورت) بالاست. این حملات اغلب کوتاهمدت هستند، اما میتوانند بسیار شدید باشند.
9. اسپاسمهای صرعی (Epileptic Spasms):
اسپاسمهای صرعی نوعی از تشنجهای ناگهانی و کوتاهمدت هستند که با انقباضات شدید و سریع عضلات همراهاند. این انقباضات معمولاً بهصورت همزمان در چند ناحیه از بدن اتفاق میافتند و ممکن است با تغییر وضعیت بدن، مانند خم شدن به جلو یا کشیده شدن ناگهانی دستها و پاها، همراه باشند.
این نوع حمله بیشتر در نوزادان و کودکان خردسال دیده میشود. و به طور مکرر و کوتاهمدت اتفاق میافتند. اسپاسمهای صرعی معمولاً به سرعت شروع میشوند و ممکن است فرد را دچار آسیب کنند، به ویژه در صورتی که در حال حرکت باشد یا محیط ایمن نباشد.
صرع کانونی (Focal Epilepsy):
تشنج کانونی یا پارشیال زمانی رخ میدهد که فعالیت غیرطبیعی در یکی از نواحی خاص مغز شروع شود. در این نوع صرع، برخلاف صرع منتشر، تمام نقاط مغز درگیر نمیشوند و تنها یک منطقه خاص از مغز باعث بروز علائم تشنج میشود.
صرع کانونی به دو گروه تقسیم می گردد:
۱. تشنج موضعی بدون اختلال در هوشیاری (ساده):
در این نوع از تشنج معمولا هوشیاری فرد مبتلا تغییری نمیکند و آگاهی وی نسبت به محیط اطراف حفظ میشود. علائم میتواند بسته به ناحیهی درگیر در مغز متفاوت باشد. برخی از علائم رایج شامل گزگز یا بیحسی نوک انگشتان، تغییر در حس بویایی یا چشایی، حرکات غیرارادی عضلات (مانند لرزش یک قسمت از بدن) است. پس از پایان حمله، فرد مبتلا معمولاً قادر است به خاطر بیاورد که چه اتفاقی افتاده است. با این حال، ممکن است در حین وقوع حمله برای لحظاتی نتواند با دیگران ارتباط برقرار کند یا به سؤالات پاسخ دهد. این نوع تشنجها معمولاً کوتاهمدت هستند و اغلب کمتر از دو دقیقه طول میکشند.
2. تشنج موضعی همراه با کاهش سطح هوشیاری (پیچیده):
در این نوع از تشنج، فرد به طور موقت هوشیاری خود را از دست میدهد و ارتباطش با محیط قطع میشود. این حملات ممکن است چند ثانیه طول بکشد و در طول آن فرد به یک نقطه خیره بماند و واکنشی نسبت به اطراف نداشته باشد. گاهی اوقات فرد ممکن است حرکات غیرعادی و تکراری انجام دهد، مانند مالیدن کف دستها به هم، راه رفتن بیهدف، یا حرکات دهانی مثل جویدن یا قورت دادن.
همچنین ممکن است فرد احساس ترس، گیجی یا دژاوو (دژاوو به حالتی اطلاق میشود که فرد احساس میکند صحنه یا موقعیتی که در حال حاضر تجربه میکند را قبلاً در گذشته دیده یا تجربه کرده است، در حالی که در واقع اینطور نیست.) را تجربه کند. این نوع تشنجها معمولاً طولانیتر از تشنجهای ساده هستند و پس از پایان حمله، فرد ممکن است دچار گیجی و سردرگمی برای چند لحظه شود.
منابع:
1. Adams and Victor's Principles of Neurology, 12th Edition, Chapter 15
2. Merritt's Neurology,14th Edition, Classification of Seizures and Epilepsy
