Yaygın inanışın aksine epilepsi, tek bir nedene bağlı tek bir hastalık değildir; nöbetlere yol açabilen farklı bozuklukların bir yelpazesidir. Bu etkenleri bilmek, korunma, zamanında tanı ve tedavi için kritiktir. Şunu da unutmayın: vakaların yaklaşık yarısında temel neden saptanamaz.
Başlıca neden grupları
-
Genetik nedenler
-
Yapısal nedenler (beyin hasarı/lezonlar)
-
Metabolik hastalıklar
-
Enfeksiyöz nedenler
-
Otoimmün nedenler
-
Bilinmeyen (idiyopatik) nedenler
Bazen epilepsi birden çok etkenin birlikte etkisiyle gelişir (ör. genetik yatkınlık + kafa travması).
1) Genetik nedenler
Bazı bireylerde bozukluk tamamen kalıtsaldır; gen değişimleri nöronal reseptörleri etkileyerek anormal elektriksel boşalmalara yol açar.
Genetik epilepsiler sıklıkla çocuklukta başlar ve aile öyküsü görülebilir. Örnekler: Benign Rolandik Epilepsi, Dravet Sendromu, Absans Epilepsisi, Jüvenil Miyoklonik Epilepsi.
2) Beynin yapısal hasar ve bozuklukları
Beyin dokusu hasarı önemli bir edinsel nedendir ve doğum öncesi/sırası/sonrası ortaya çıkabilir:
-
Kortikal gelişim bozuklukları (ör. kortikal displazi).
-
Doğumla ilişkili hasarlar: kafa içi kanama, uzamış doğum, düşük doğum ağırlığına bağlı hipoksi.
-
Kafa travması: risk, hasarın yerine ve şiddetine bağlıdır (örn. temporal lob yaralanmalarında risk daha yüksektir).
-
Beyin tümörleri (iyi/ kötü huylu).
-
İnme: erişkin ve yaşlılarda sık neden; nöron kaybı sonrası anormal elektriksel aktivite gelişir.
3) Metabolik hastalıklar
Özellikle bebeklik ve çocuklukta görülür:
-
Hipoglisemi.
-
Elektrolit dengesizlikleri (sodyum/kalsiyum/magnezyum değişimleri).
-
Lipid metabolizma bozuklukları (ör. Tay–Sachs hastalığı).
4) Enfeksiyöz nedenler (özellikle SSS enfeksiyonları)
-
Menenjit: ateş, ense sertliği, baş ağrısı ve nöbetlerle seyreder.
-
Ensefalit: beyin parankiminde iltihap ve nöronal hasar.
-
Nörosistiserkoz: gelişmekte olan ülkelerde yaygın; beyindeki kistler önemli epilepsi nedenidir.
-
Gebelikte enfeksiyonlar (TORCH, HIV, sifiliz vb.): özellikle fetüse geçtiğinde ileride epilepsi riskini artırır.
Genetik yatkınlık, enfeksiyon sonrası epilepsi riskini ve şiddetini etkileyebilir.
5) Otoimmün bozukluklar
Bağışıklık sistemi bazen beyin dokusuna saldırarak iltihap ve nöronal işlev bozukluğuna yol açar—otoimmün epilepsi. Sıklıkla hafıza sorunları, duygu durum değişiklikleri ve hareket bozuklukları eşlik eder. Tanıda otoantikor testleri, yüksek çözünürlüklü görüntüleme ve EEG kullanılır.
6) Bilinmeyen (idiyopatik) nedenler
Tıbbi ilerlemelere karşın, hastaların yaklaşık %50’sinde belirgin bir neden bulunamaz. Gizli genetik etkenler veya çok ince yapısal değişiklikler rol oynayabilir.
Kaynaklar:
-
UpToDate 2025 / Epilepsia
-
Adams and Victor’s Principles of Neurology, 12. baskı, Bölüm 15
-
Aminoff’s Neurology and General Medicine, Nöbetler ve Genel Tıbbi Bozukluklar