پاتولوژی پارکینسون: چگونگی ایجاد و پیشرفت این بیماری
بیماری پارکینسون یک اختلال عصبی پیشرونده است که زندگی بیش از ۱۲ میلیون نفر در سراسر جهان را تحت تأثیر قرار داده است. این بیماری بهتدریج در بدن پیشرفت میکند و با تخریب سلولهای مغزی مشکلات متعددی در بدن ایجاد میکند که از جمله مهمترین آنها میتوان به اختلالات حرکتی در بدن اشاره کرد. هرچند علائم پارکینسون فراتر از دشواری در حرکت هستند و میتوانند جنبههای مختلفی از زندگی روزمره بیمار را تحت تأثیر قرار دهند. برای درک بهتر اینکه چرا پارکینسون ایجاد میشود، باید به ساختار مغز، نقش مواد شیمیایی خاص و عواملی که این روند را آغاز میکنند، نگاهی دقیقتر بیندازیم.
علائم و تأثیرات پارکینسون بر بدن
پارکینسون با علائم حرکتی مثل لرزش دستها یا بدن، سفتی عضلات، کندی در انجام کارهای روزمره مثل بستن دکمهها یا راه رفتن، و بیثباتی در ایستادن و راه رفتن خود را نشان میدهد. اما این تنها بخشی از ماجراست. بسیاری از بیماران با مشکلاتی مثل بیحالت شدن صورت که باعث میشود کمتر احساساتشان را نشان دهند، دشواری در بلعیدن غذا، کاهش قدرت و بلندی صدا، تاری دید، مشکل در باز کردن پلکها، یا راه رفتن با قدمهای کوتاه و توقف ناگهانی در شروع حرکت مواجه میشوند. علاوه بر این، این بیماری میتواند خواب را مختل کند، خلقوخو را تغییر دهد و حتی باعث افسردگی یا اضطراب شود، که نشاندهنده تأثیر گسترده آن بر جسم و روان بیمار است.
ریشههای بیماری در مغز
منشأ این مشکلات به بخشی از مغز به نام «عقدههای قاعدهای» برمیگردد. این ناحیه مثل یک مرکز کنترل برای هماهنگی حرکات بدن عمل میکند و با قشر مغز (بخشی که تصمیمگیری و حرکات را برنامهریزی میکند) و تالاموس (که حرکات را هموار و هماهنگ میکند) ارتباط دارد. در دل عقدههای قاعدهای، ناحیهای به نام «ماده سیاه» قرار دارد که نقش بسیار مهمی ایفا میکند. ماده سیاه حاوی سلولهای عصبی خاصی است که ماده شیمیایی به نام دوپامین تولید میکنند. دوپامین مثل یک پیامرسان عمل میکند و به مغز کمک میکند تا حرکات را بهخوبی تنظیم کند، احساس لذت ایجاد کند و انگیزه را تقویت کند. این ماده توسط سلولها ساخته شده و از طریق اتصال به نقاط خاصی در مغز (گیرندهها)، پیامها را بین سلولهای عصبی منتقل میکند.
در شرایط طبیعی، دوپامین از دو مسیر متفاوت در مغز کار میکند. مسیر مستقیم به بدن کمک میکند حرکات را سریعتر و قویتر کند، مثلاً وقتی از راه رفتن به دویدن تغییر میدهید. مسیر غیرمستقیم هم جلوی کند شدن بیشازحد حرکات را میگیرد، مثل زمانی که بعد از دویدن بهآرامی متوقف میشوید. این تعادل بین دو مسیر، حرکات نرم و هماهنگ را تضمین میکند.
در پارکینسون چه اتفاقی میافتد؟
در بیماری پارکینسون، به دلیل مرگ تدریجی سلولهای تولیدکننده دوپامین در ماده سیاه، سطح این ماده شیمیایی در مغز کاهش مییابد. این کاهش، تعادل بین مسیرهای مستقیم و غیرمستقیم را بههم میزند. مسیر مستقیم ضعیف میشود و دیگر نمیتواند حرکات را بهخوبی پشتیبانی کند، در حالی که مسیر غیرمستقیم بیشازحد فعال میشود. این عدم تعادل باعث میشود که قشر حرکتی مغز، که مسئول اجرای حرکات است، فعالیت کمتری داشته باشد. نتیجه این فرایند، کندی حرکات، ناهماهنگی و دشواری در انجام کارهای روزمره مثل بلند شدن از صندلی یا راه رفتن است.
معمولاً وقتی فردی به پزشک مراجعه میکند، حدود ۷۰٪ از سلولهای تولیدکننده دوپامین از بین رفتهاند. چرا که در مراحل اولیه بیماری، مقداری از دوپامین ذخیره شده در مغز باقی میماند و به همین علت علائم چندان واضح نیستند، اما با ادامه این روند و کاهش ذخایر دوپامین، علائم بهتدریج ظاهر شده و بیماری پیشرفت میکند.
نقش مواد شیمیایی دیگر
هرچند کاهش دوپامین مهمترین ویژگی پارکینسون است، این بیماری فقط به این ماده محدود نمیشود. مواد شیمیایی دیگر مثل استیلکولین و سروتونین هم درگیر میشوند. استیلکولین که به حرکات ظریف و هماهنگی عضلانی کمک میکند، ممکن است کاهش یابد، در حالی که سروتونین که بر خلقوخو و کیفیت خواب اثر دارد، میتواند نامتعادل شود. این تغییرات توضیح میدهند چرا بیماران پارکینسون علاوه بر مشکلات حرکتی، با اختلال خواب، تغییرات خلقی، افسردگی یا اضطراب هم روبهرو میشوند.
عوامل ایجادکننده و محافظتکننده
علت دقیق پارکینسون هنوز کاملاً مشخص نیست، اما عوامل مختلفی میتوانند در ایجاد آن نقش داشته باشند. سابقه خانوادگی (ژنتیک) یکی از این عوامل است، به این معنا که اگر در خانواده کسی به این بیماری مبتلا باشد، احتمال ابتلای دیگران کمی بیشتر است. قرار گرفتن در معرض سموم محیطی مثل آفتکشها یا مواد شیمیایی خطرناک هم میتواند خطر را افزایش دهد. از سوی دیگر، برخی عادات میتوانند از ابتلا پیشگیری کنند؛ مثلاً مصرف قهوه، سیگار کشیدن (هرچند مضر است اما بهطور خاص در این مورد محافظتکننده به نظر میرسد)، ورزش منظم و استفاده از داروهای ضدالتهابی مثل ایبوپروفن ممکن است این خطر را کاهش دهند.
درمجموع میتوان گفت که پارکینسون با تخریب سلولهای تولیدکننده دوپامین در ماده سیاه و بههم خوردن تعادل مسیرهای حرکتی در مغز آغاز میشود. این فرایند نهتنها حرکات بدن را تحت تأثیر قرار میدهد، بلکه با درگیر کردن مواد شیمیایی دیگر مثل استیلکولین و سروتونین، علائم گستردهتری مثل مشکلات خواب و خلقوخو ایجاد میکند. با وجود پیشرفت تدریجی بیماری، شناخت این تغییرات و عوامل خطر میتواند به مدیریت بهتر آن کمک کند و کیفیت زندگی بیماران را بهبود بخشد.